Máy tính không phải món đồ mua về rồi dùng đến hỏng mà không cần đụng tới. Cũng như một chiếc xe cần thay dầu và bảo dưỡng định kỳ, máy tính cần được chăm sóc để giữ hiệu năng và kéo dài tuổi thọ. Phần lớn những ca “máy chậm như rùa” hay “tự nhiên đơ” mà khách mang tới đều xuất phát từ việc thiếu bảo dưỡng trong thời gian dài, chứ không phải do linh kiện kém. Tin vui là hầu hết công việc bảo dưỡng đều đơn giản và tự làm được tại nhà.
Vì sao máy chậm dần theo thời gian
Một chiếc máy mới thường chạy rất nhanh, rồi sau một, hai năm bỗng ì ạch. Nguyên nhân đến từ cả phần cứng lẫn phần mềm. Về phần cứng, bụi bám dày làm linh kiện nóng lên và tự giảm tốc độ. Về phần mềm, hệ điều hành tích tụ hàng đống tập tin tạm, phần mềm khởi động cùng máy ngày một nhiều, ổ đĩa đầy ắp khiến hệ thống hết chỗ xoay xở. Cộng gộp lại, chiếc máy vẫn đủ mạnh trên giấy nhưng chạy chậm trong thực tế.
Điều đáng nói là phần lớn tình trạng này có thể khắc phục mà không cần nâng cấp hay thay linh kiện. Một buổi bảo dưỡng đúng cách thường trả lại phần lớn tốc độ ban đầu. Đây là lý do trước khi khuyên khách bỏ tiền nâng cấp, chúng tôi luôn kiểm tra xem máy có đang bị bụi bẩn và phần mềm rác kìm hãm hay không. Nhiều trường hợp chỉ cần dọn dẹp là máy nhanh trở lại.
Vệ sinh phần cứng định kỳ
Bụi là kẻ thù số một trong điều kiện khí hậu Việt Nam. Nó bám lên quạt, lá tản nhiệt và các khe hở, làm máy nóng và ồn dần. Nên mở thùng máy vệ sinh khoảng sáu tháng đến một năm một lần, thường xuyên hơn nếu nhà nhiều bụi, gần đường lớn hoặc nuôi thú cưng. Với laptop, việc này cần tháo lắp cẩn thận hơn nên nếu không tự tin, hãy mang tới tiệm.
- Tắt máy, rút điện hoàn toàn trước khi vệ sinh; với máy bàn nên tháo cả dây nguồn.
- Dùng bình khí nén hoặc chổi lông mềm thổi sạch bụi ở quạt và lá tản nhiệt.
- Giữ cánh quạt cố định khi thổi để tránh quạt quay quá nhanh gây hư ổ bi.
- Lau nhẹ bề mặt bo mạch bằng cọ mềm, tuyệt đối không dùng khăn ướt hay hóa chất.
- Kiểm tra các dây cắm nguồn và dữ liệu xem có lỏng không, cắm lại cho chắc.
Trong lúc vệ sinh, hãy để ý âm thanh quạt. Quạt kêu to bất thường hoặc rung lắc là dấu hiệu ổ bi sắp hỏng, nên thay sớm trước khi nó ngừng quay và làm linh kiện quá nhiệt. Với những máy đã dùng vài năm, đây cũng là dịp tốt để tra lại keo tản nhiệt cho CPU.
Dọn dẹp phần mềm và hệ điều hành
Song song với phần cứng, phần mềm cũng cần được dọn dẹp. Theo thời gian, danh sách chương trình tự khởi động cùng máy phình to, mỗi phần mềm lại ngốn một ít tài nguyên và làm máy khởi động chậm. Hãy vào phần quản lý khởi động của hệ điều hành và tắt những chương trình không cần chạy ngay khi bật máy. Chỉ riêng việc này thường giúp máy khởi động nhanh hơn thấy rõ.
Ngoài ra, nên gỡ bỏ các phần mềm không còn dùng, xóa tập tin tạm và dọn thùng rác định kỳ. Một điểm quan trọng với ổ SSD là không nên để ổ đầy gần hết dung lượng, vì SSD cần khoảng trống để hoạt động tối ưu; hãy cố giữ trống ít nhất mười đến mười lăm phần trăm dung lượng. Với ổ SSD, tuyệt đối không chạy chống phân mảnh kiểu ổ cứng cơ cũ vì việc đó vô ích và làm giảm tuổi thọ ổ.
Cập nhật, driver và an toàn hệ thống
Cập nhật hệ điều hành và driver không chỉ để có tính năng mới mà còn vá các lỗ hổng bảo mật và sửa lỗi làm máy chạy ổn định hơn. Driver card màn hình đặc biệt đáng chú ý với người chơi game, vì bản mới thường tối ưu hiệu năng cho các tựa game vừa ra. Tuy vậy, nên cập nhật từ nguồn chính thức của nhà sản xuất, tránh các phần mềm tự động cập nhật driver không rõ nguồn gốc dễ kèm mã độc.
Về an toàn, một phần mềm diệt virus đáng tin cùng thói quen duyệt web cẩn thận sẽ ngăn phần lớn rắc rối. Nhiều máy chậm bất thường thực chất đang bị phần mềm độc hại chạy ngầm đào tài nguyên. Hãy cảnh giác với các phần mềm lậu, trình cài đặt lạ và những cửa sổ quảng cáo đòi tải về. Phòng bệnh trong trường hợp này rẻ và nhẹ nhàng hơn nhiều so với việc phải cài lại toàn bộ máy.
Bảo vệ dữ liệu và nguồn điện
Bảo dưỡng không chỉ là giữ máy nhanh mà còn là giữ an toàn cho dữ liệu, thứ thường quý hơn cả bản thân chiếc máy. Ổ cứng nào rồi cũng có ngày hỏng, nên hãy tạo thói quen sao lưu những tập tin quan trọng ra ổ ngoài hoặc dịch vụ lưu trữ đám mây. Nguyên tắc an toàn là luôn có ít nhất hai bản sao ở hai nơi khác nhau, để một chỗ hỏng vẫn còn chỗ kia.
Nguồn điện cũng cần được để mắt. Điện áp chập chờn hay mất điện đột ngột có thể làm hỏng dữ liệu đang ghi hoặc gây sốc điện cho linh kiện. Một bộ lưu điện dự phòng giúp máy có thời gian tắt an toàn khi cúp điện, đặc biệt hữu ích cho máy bàn ở khu vực điện không ổn định. Đây là khoản đầu tư nhỏ nhưng có thể cứu bạn khỏi mất dữ liệu và hỏng phần cứng.
Lịch bảo dưỡng gợi ý
Để dễ nhớ, bạn có thể chia việc bảo dưỡng theo chu kỳ. Hàng tuần, dọn tập tin tạm và thùng rác, kiểm tra dung lượng ổ đĩa. Hàng tháng, rà soát danh sách khởi động, cập nhật hệ điều hành và driver, quét virus toàn máy. Mỗi sáu tháng đến một năm, mở máy vệ sinh bụi và kiểm tra quạt. Mỗi hai đến ba năm, tra lại keo tản nhiệt và đánh giá xem có cần nâng cấp linh kiện nào không.
Duy trì được nhịp bảo dưỡng này, chiếc máy của bạn sẽ chạy nhanh và ổn định lâu hơn hẳn, đồng thời tránh được những sự cố bất ngờ vào đúng lúc cần dùng nhất. Bảo dưỡng đều đặn tốn rất ít thời gian và chi phí, nhưng đổi lại là sự yên tâm và một khoản tiết kiệm không nhỏ so với việc sửa chữa hay thay mới. Chăm máy đúng cách chính là cách dùng tiền thông minh nhất.